ÖMER ARSLAN


MUŞ SANAYİ MODELİ ÇALIŞMASININ SONUÇ DEĞERLENDİRMESİ


Türkiye´nin teknolojide dışa bağımlığını azaltmak ve yüksek gelirli ülkeler sınıfına girmek için inovasyon ve Ar-Ge faaliyetlerinin artması gerektiği bilinciyle son yıllarda kamu-üniversite-sanayi işbirliğini (KÜSİ) geliştirici önemli adımlar atılmıştır. Ancak Muş gibi sanayisi az gelişmiş illerde, KÜSİ´nin öncelikli hedefi sürdürülebilir bir sanayileşmenin gerçekleşmesi olmalıdır. Bunun için Muş sanayisinin temel ihtiyaçlarının karşılanabileceği reel hedefler belirlemek ve bu hedeflerin gerçekleşmesi için destek ve teşvik mekanizmaları kurmak gerekmektedir. Bu bağlamda KÜSİ´nin ilin sanayileşmesine katkı sağlayabilmesi için buralardaki KÜSİ paydaşlarının niteliğini artırıcı ve altyapı sorunlarını gidermeye yönelik olarak pozitif bir ayrımcılığa tabi tutulması gerektiği açıkça görülmektedir.

İlde öne çıkan sektörlerin;  doğal gıda, tekstil, inşat ve yapı malzemeleri, tarım makineleri imalatı, enerji ve mobilya sektörleri olduğu görülmektedir. Zaten, enerji sektörü hariç diğer beş sektör, Küçük ve Orta Ölçekli İşletmeleri Geliştirme ve Destekleme İdaresi Başkanlığı (KOSGEB) tarafından yurt çapında gerçekleştirilen ?KOBİGEL ? KOBİ Gelişim Destek Programı İl Çalıştayları? programı çerçevesinde Van ilinde 27 Mart 2018 tarihinde DAKA´ya dahil Van, Bitlis, Muş ve Hakkari illerinden kamu kurumları temsilcileri ile esnaf ve sanatkarların, sanayi odaları ve kuruluşlarının, üniversitelerin ve diğer paydaşların yetkililerinin katıldığı toplantıda da Muş ili için öncelikli sektörler olarak görülmüştür (Muş Alparslan Üniversitesi, 2018; Milliyet Gazetesi, 2018). İlde öne çıkan sektörler içinde en önemlisi hiç kuşkusuz doğal tarım ve hayvancılık sektörüdür. Bunun nedeni Muş ilinin Türkiye´nin sayılı ovalarından biri olan ve kimyasallarla kirlenmemiş Muş Ovası, Bulanık Ovası, Liz Ovası ve Malazgirt Ovası´na sahip olmasının yanı sıra ilin mera alanlarının büyüklüğünden dolayı büyük bir mera hayvan kapasitesinden kaynaklanmaktadır. Mera et ve süt ürünleri konusunda iyi bir tanıtım ve pazarlama stratejisiyle doğal gıda konseptinde farkındalık oluşturulabilir. Ayrıca Muş´a özgü ürünlerin coğrafi işaret ve tescillerinin yapılarak etkin ve hesaplı bir tanıtım ve reklam stratejisiyle bilinirliliği sağlanır ve doğru bir pazarlamayla nitelikli bir gelişim temin edilirse gıda sektörü ilde beşeri sermaye birikimi sağlayabilir. Bu da Muş sanayisinin diğer sektörlerde de istenilen gelişimi sergilemesi için bir lokomotif işlevi görebilir.

Her ne kadar gıda sektörü sanayi sicil belgesi alan 41 firmayla ilde öne çıkan sektörler arasında işletme ve çalışan sayısı açısından ilk sırayı alsa da katma değer üreten firma sayısının en az olduğu sektör olması ilin bu potansiyelinin neredeyse hiç değerlendirilemediğini göstermektedir. İlde süt ürünlerini değerlendiren 7 tane sanayi sicil belgesi sahibi küçük ölçekli tesis olmasına rağmen ilin hayvancılık potansiyeli düşünüldüğünde bu potansiyelden de yeterince faydalanılamadığı görülmektedir. Ayrıca ilde büyük doğal et potansiyeli olmasına rağmen henüz bir et entegre tesisi yoktur. Bu durum mera süt ve et ürünleri ve organik tarımsal üretim potansiyeli için ilde yatırım yapacak firmalar için büyük ve karlı iş imkânları sunabilir. İlin makine imalat sanayinin en gelişmiş sektörü tarım makineleridir. Bu sektörde sanayi sicil belgesi sahibi 14 firma vardır. Bunların 5 tanesi Malazgirt ilçesinde bulunan TARMİSS kümelenmesi içinde yer almakta, 2 tanesi Malazgirt merkez, 7 tanesi Bulanık ilçesinde faaliyette bulunmaktadır. Ancak TARMİSS kümesinin yanlış yer seçimi buradaki kümelenmenin sürdürülebilirliğini zorlaştırmaktadır. İlin bu en gelişmiş makine imalat sektöründeki birikimin heder olmaması için alternatif bir kümelenmenin Muş Merkez´de gerçekleşmesi yanı sıra hâlihazırdaki TARMİSS kümesinin de ciddi bir ıslahı lazımdır.

Tekstil sektörü işçi primlerinin devlet tarafından ödenmesinden dolayı emek ağırlıklı bir sektör olduğu için ilde en hızlı gelişen sektördür. Bu sektör deki bütün firmaların Sungu Beldesi´nde oluşturulan Tekstil Kente taşınması sürdürülebilir gelişimlerinin yanı sıra zamanla katma değer oluşturacak nitelikli firmaların gelişimini de hızlandıracaktır.  İnşaat ve yapı malzemeleri ilin ekonomisini canlandıran önemli bir sektördür. Bu sektörde ince işçiliği yapacak kalifiye eleman yetiştirilerek il dışında hatta komşu ülkelerde inşaat işlerine girilerek ilde oluşan tecrübeden katma değer üretilebilir. Ayrıca ilin yapı elemanları üretimi için var olan hammaddeleri değerlendirebilecek işletmeler için de cazip imkânlar sunmaktadır. İlin lojistik konumundan dolayı büyük kentlerde üretim yapan firmalar için ideal bir dağıtım merkezi işlevi görebilir. Ancak bunun için tanıtımın etkin bir şekilde yapılması ve potansiyel firmaların teşvik edilmesi gerekmektedir. Bu ilin ekonomisine büyük bir katkı sağlarken, aynı zaman da ilin ulaşım ağının daha da kısaltılması için var olan potansiyelin hayata geçirilmesini zorlama işlevi görebilir ve pazara yakın olmayı önemseyen bazı firmaların üretim tesislerinin bir kısmını buraya kaydırmalarını da sağlayabilir. 

Muş ilinin büyük doğal gıda potansiyelinin istenilen katma değeri oluşturması için doğal gıda etiketiyle tanıtım ve pazarlanmasının yapılması gerekmektedir. Ayrıca burada öne çıkan hususlardan birisi kurulacak işletmelerin ilin beşeri sermaye ve diğer şartları göz önüne alındığında mikro, küçük ve çok küçük bir kısmının da orta ölçekli işletmeler olacağıdır. Bu firmaların ayakta kalabilmesi ve gelişebilmesi için sektörel olarak kümelenmeleri gerekmektedir. Kümelenmeyle firmalar, fiziki altyapı, ortak üretim atölyeleri, ortak pazarlama ve tanıtım gibi hizmetleri hibe desteklerinden sağlamalarını kolaylaştıracak veya daha az maliyetle kendileri tarafından karşılanmasını sağlayacaktır. Ayrıca sektörel kümelenmenin, desteklemelerde firmadan ziyade sektörü merkeze alması ilden bazı firmaların ayrılması durumun da sektörün gelişimine negatif etkisini minimuma düşüreceğinden sürdürülebilir sektörel gelişim için oluşturulan ekosistemin devamını temin edecektir.

Bu çalışmanın sonuçları ilin öncelikli sektörlerinin gelişimi için politika üreten yetkililer için yol gösterici bir işlev görmenin yanı sıra KOSGEB, yerel ajans (DAKA) ve DAP gibi kuruluşların desteklerinde hangi sektörlerin desteklenmesi ve bu destek ve teşvik kalemlerinin etkin bir şekilde belirlemesi konusuna büyük katkı sağlayacaktır. Çünkü bugün birçok kuruluş tarafından ülkenin tümüne hitap eden genel destek çağrılarından ziyade her ilin öncelik ve ihtiyaçlarına göre çağrıları tanzim etme çalışmaları önem kazanmaya başlamıştır.  KOSGEB´in bu bağlamda 26 Mart 2017 tarihinde yaptığı çalıştay bu ihtiyacı gidermeye yönelik bir adım olarak gösterilebilir. Bu araştırmanın gelecekte kamu desteklerinden ilin etkin bir şekilde faydalanmasına büyük katkı sağlayacağı umulmaktadır.  Ayrıca bu çalışmada ilin sanayisinin mercek altına alınıp sürdürülebilir gelişimleri için gerekli bütün parametrelerin detaylıca analiz edilmesi ilgili kamu kurum ve özel sektör yatırımcılarına daha geniş bir bakış açısı kazandıracağı düşünülmektedir.

Bundan sonraki yazılar Muş ilinin yenilenebilir enerji kaynaklarının etkin bir şekilde değerlendirilebilmesi için geliştirilen Muş Enerji Modeliyle ilgili konuları kapsayacaktır. Yakın bir zamanda görüşmek dileğiyle saygı ve muhabbetlerimi sunarım.